De HAVIK ziet (bijna) alles

Helpt de HAVIK actuele onveiligheid beter inschatten? Dat was de hoofdvraag in het kwaliteitsonderzoek naar het nieuwe veiligheidstaxatie-instrument. De uitkomsten werden in 2020 gepubliceerd. Gedragsdeskundigen Liesbeth de Raadt en Maartje Rupert zaten in de werkgroep en gingen aan de slag met de aanbevelingen uit het onderzoeksrapport. Ze vertellen over de belangrijkste uitkomsten en over de stappen die zijn gezet om de HAVIK nóg gebruiksvriendelijker te maken.

De HAVIK (Handelingsgerichte Actuele Veiligheid Inschatting van het Kind) is een belangrijk onderdeel van onze veiligheidscheck. Hij helpt gezinsmanagers de situatie binnen een gezin direct goed in te schatten en op basis daarvan de juiste veiligheidsafspraken te maken. Zo zorgen we ervoor dat kinderen vanaf de eerste dag dat we er zijn, ervaren dat het thuis veiliger is.  

Onderzoek HAVIK

Vanaf de introductie in januari 2018 tot en met november 2019, onderzocht het onderzoeksteam van Jeugdbescherming de werking van en ervaringen met de HAVIK. De resultaten van dit kwaliteitsonderzoek werden in 2020 gepubliceerd. De uitkomsten zijn gebruikt om de HAVIK nog beter aan te laten sluiten op de praktijk.


Vijf meest voorkomende vormen van actuele onveiligheid binnen gezinnen, gemeten door de HAVIK:

+ Emotionele afwezigheid bij een of meer opvoeders (55%);
+ Stress bij een of meer opvoeders (54%);
+ Psychiatrische problematiek of licht verstandelijke beperking bij een of meer opvoeders (48%);
+ Psychiatrische problematiek of licht verstandelijke beperking jeugdige (46%);
+ Verbaal en/of fysiek huiselijk geweld (46%).

De HAVIK toetst in totaal op 11 factoren. 83% van de gezinnen kent meerdere vormen van actuele onveiligheid.


Belangrijkste uitkomsten kwaliteitsonderzoek HAVIK

+ De HAVIK scoort 96% in het opsporen van actuele onveiligheid.
+ Het instrument zorgt ervoor dat gezinsmanagers actuele veiligheid op dezelfde manier bekijken en beoordelen.
+ De gezinsmanagers vinden dat de koppeling tussen de gevonden zorgen, het stellen van bodemeisen en het maken van veiligheidsafspraken is verbeterd. 
+ Gezinsmanagers vinden dat de HAVIK helpt om sneller en actiever te handelen op actuele onveiligheid.

Belangrijkste eindconclusie van het onderzoek: het opsporen van en handelen op acute onveiligheid is met het gebruik van de HAVIK enorm verbeterd.


Belangrijkste aanbevelingen

+ De koppeling tussen de gevonden zorgen en het stellen van bodemeisen kan nog beter.
+ De taal beter toespitsen op de taal van gezinnen.
+ Het maken van controleerbare veiligheidsafspraken kan nog beter.

Voor 96% sensitief

Een belangrijk resultaat van de HAVIK, is dat het instrument actuele onveiligheid binnen gezinnen in bijna alle gevallen signaleert. Liesbeth: “Dit komt omdat de HAVIK breed kijkt naar alle factoren die van invloed zijn op de veiligheid thuis. Zo weegt bijvoorbeeld ook mogelijke psychiatrie bij ouders of gedragsproblematiek bij kinderen mee.” Maartje: “Wat ook helpt, is dat gezinsmanagers niet alleen feitelijke onveiligheid maar ook vermoedens van onveiligheid mogen aanvinken. Hierdoor komen eventuele zorgen beter naar boven.”

Handelingsgericht

De ‘H’ in HAVIK staat volgens het onderzoek niet voor niets voor ‘handelingsgericht’. Liesbeth: “De gezinsmanager denkt na het aankruisen van de factoren, meteen na over de grootste zorgen bij een gezin. De drie veiligheidsvoorwaarden die hij op basis daarvan formuleert, bespreekt hij met het gezin. Daarna maken ze samen concrete veiligheidsafspraken. Zo wordt het veiligheidsplan echt van het gezin.”

Maartje: “En denkt het gezin zelf na over de vraag: als het nakomen van de afspraken niet lukt, wat is dan de volgende stap? Vroeger schreven we dan bijvoorbeeld dat er een verzoek tot onderzoek bij de Raad voor de Kinderbescherming wordt ingediend. Maar wat doet dat voor de veiligheid van een kind op dát moment? Zo’n verzoek moet worden opgesteld, ingediend en behandeld. De HAVIK dwingt ons veel meer directe gevolgen te benoemen. Zoals: als het nakomen van de veiligheidsafspraken niet lukt, logeert het kind een nacht bij oma.”

Verschillende ogen, dezelfde uitkomst

Gezinsmanagers komen in 91% van de situaties tot dezelfde belangrijkste veiligheidsvoorwaarde (bodemeis). Dit zegt veel over de betrouwbaarheid van de HAVIK. Maartje: “Het bevestigt dat de HAVIK ook na het invullen van vermoedens van onveiligheid, leidt tot de juiste volgende stap. Dit geeft gezinsmanagers meer vertrouwen in het eigen handelen.”
Liesbeth vult aan: “Dat we met de HAVIK echt maatwerk leveren is ook mooi om te zien. Want hoewel in een veiligheidsplan vaker dezelfde bodemeisen voorbijkomen, zijn de veiligheidsafspraken die eruit voortvloeien per gezin anders.”

Naast ouders staan

Gezinsmanagers beoordelen de HAVIK als een prettig instrument en Maartje en Liesbeth hebben ook gehoord dat gezinnen er positief op reageren. Maartje: “Ouders die bij Jeugdbescherming komen, hebben vaak al veel hulpverlening achter de rug en zijn hierdoor per definitie terughoudend. Dat we nu meer focussen op triggermomenten (‘wat maakt dat je in een ruzie terechtkomt?’) helpt wel. Door ouders mee te nemen in dat proces kom je samen tot veiligheidsafspraken waar het gezin echt iets aan heeft. Ook kijken we wat er nodig is om de afspraken vol te houden en hoe we het netwerk daarbij kunnen betrekken. De insteek is nog meer geworden: hoe krijgen we met elkaar de kinderen veilig?”

“Met de HAVIK focussen we nog meer op: wat heeft het kind nú nodig?”

Het kind centraal

De HAVIK geeft goede handvatten voor een gesprek. Maartje: “Wij streven ernaar om met het hele gezin om tafel te zitten, maar dit is niet altijd haalbaar, bijvoorbeeld bij een vechtscheiding. De HAVIK stelt het kind centraal: wat heeft het kind nu nodig? Op basis daarvan maakt de gezinsmanager met beide ouders dezelfde afspraken om de veiligheid te vergroten.”
Liesbeth: “Onveiligheid of kindermishandeling bespreekbaar maken, is moeilijk. Zeker als er sprake is van culturele diversiteit of een ander niveau van functioneren. In dat geval helpt de HAVIK om het gesprek aan te gaan. Want heb je als gezinsmanager ‘pedagogische verwaarlozing’ aangevinkt, dan kun je met de ouder praten over waaróm je dit vindt en wat er anders moet voor de veiligheid van het kind.”

Heldere taal

Een van de aanbevelingen uit het onderzoek was om de HAVIK duidelijker leesbaar te maken. Maartje: “Het taalgebruik en de vragen sloten te weinig aan bij de gezinnen die wij zien. Dit zorgde soms bij voorbaat al voor weerstand bij ouders. Nu staat alle informatie die in het plan hoort, er voor iedereen in begrijpelijke taal in.”
Liesbeth: “Ouders en kinderen hebben het recht te weten wat het plan precies zegt en waarom de gezinsmanager dit heeft opgeschreven. Het is immers het plan van het gezin zelf.”

Alle afspraken op één overzicht

Een praktisch initiatief van de werkgroep is dat alle afspraken met één druk op de knop in een handig overzicht staan. Dit document geven we aan de ouders. Op die manier hoeven zij niet te wachten tot het hele plan klaar is, maar hebben ze alle afspraken over de actuele veiligheid meteen bij de hand.”
Maartje: “In West-Friesland werken gezinsmanagers al zo. Zij merken dat ouders hierdoor actiever aan de slag gaan met de afspraken en dat het netwerk om het gezin beter ziet wat de afspraken zijn en hoe zij hierbij kunnen ondersteunen.”

Zie jij wat ik zie?

Jeugdbescherming voert op dit moment gesprekken met gemeenten over het breder inzetten van de HAVIK. Liesbeth: “De HAVIK helpt om met elkaar in dezelfde taal te leren praten over kindveiligheid. Onze ketenpartners reageren ook heel positief, juist omdat de HAVIK zo handelingsgericht is. Maartje: “En daar worden wij weer enthousiast van. Dan kun je echt met elkaar afstemmen: wat zien we en wat kunnen we sámen voor dit gezin betekenen.”


HAVIK staat voor Handelingsgerichte Actuele Veiligheid Inschatting van het Kind

Praktisch en handelingsgericht
De HAVIK bestaat uit vier onderdelen:

+ Een overzicht van elf gebieden van mogelijke actuele onveiligheid; de gezinsmanager kruist de gebieden die van toepassing zijn aan.
+ Het formuleren van maximaal drie minimale veiligheidsvoorwaarden (bodemeisen).
+ Het maken van een aantal veiligheidsafspraken samen met het gezin. Deze gelden iedere dag en kunnen tussentijds worden bijgesteld.
+ Een beschrijving welke stappen er gezet kunnen worden wanneer het niet lukt om de veiligheidsafspraken na te komen.

Foto:
Liesbeth de Raadt en Maartje Rupert, gedragsdeskundigen